UPDATE- Grupimi për 'Reagimin qytetar' kërkon pezullimin e vendimit të qeverisë për tranzitimin e lëndëve radioaktive
Reagimi qytetar nëpërmjet një kërkese drejtuar Ministrit të Mjedisit Fatmir Mediu ka kërkuar që Shqipëria të mos kthehet në vend transit për mbetjet radioaktive. Ndërkohë, grupimi ka kërkuar të bëhet pjesë e hartimit të strategjisë.
Opozita e ka kundërshtuar ashpër në Komisionin e Ligjeve, kalimit tranzit, madje deputeti Pandeli Majko në kohën e diskutimit shprehte frikën se vendi do të kthehet në një magazinë të mbetjeve bërthamore.
***
Më 1 dhjetor 2010, mblidhet Komisioni Parlamentar i Ligjeve. Në rendin e ditës është Projektligji "Për aderimin e Republikës së Shqipërisë në Konventën për Sigurinë Bërthamore" dhe ai "Për aderimin e Republikës së Shqipërisë në Konventën e Bashkuar për Sigurinë e Menaxhimit të Lëndës Djegëse të Konsumuar dhe "Për Sigurinë e Menaxhimit të Mbetjeve Radioaktive". Të ftuar janë Sokol Frroku, drejtor juridik në Ministrinë e Shëndetësisë; Rustem Paci - përgjegjës i Zyrës së Rrezatimit në ISHP; Ida Pashko - specialiste në ISHP dhe Kostandin Dollani - përfaqësues i Qendrës së Fizikës Bërthamore të Zbatuar. Miratimi I këtyre dy konventa është për Shqipërinë vetëm një detyrim honorific, por megjithatë, shumica në komision ngutet ta miratojë, edhe pse sipas saj, nuk ka asnjë lidhje me planet e Shqipërisë për importim mbetjesh radioactive, apo për ndërtimin e një centrali bërthamor. Opozita në komision është kundër, kalimit tranzit, madje deputeti Pandeli Majko shpreh frikën se vendi do të kthehet në një magazinë të mbetjeve bërthamore.
Nga ana tjetër, një muaj më pas në Komisionin Parlamentar të Shëndetësisë, nënkryetari I komisionit, deputeti I PS-së, Et'hem Ruka është shprehur kundër kalimit të konventës për tranzitimin e lëndëve radioaktive. "Ato lëndë të rrezikshme, duke kaluar nëpër Shqipëri, bie fjala nga Maqedonia për në Itali, ose e kundërta, mund të futen në një ndonjë shpellë dhe të groposen aty"-thotë Ruka. Frika se këto lëndë të rrezikshme mund të "humbasin rrugës" gjatë kalimit nëpër Shqipëri, ka shtyrë deputetët e opozitës të jenë kundër miratimit të Konventës, e cila, në fakt nuk është detyruese për Shqipërinë, për tu miratuar. Më poshtë janë një pjesë e debateve në Komisionin Parlamentar të Ligjeve, më 1 dhjetor 2010.
Debatet
Rustem Paci - Nga këto dy konventa që shkojnë bashkë në linjë, Shqipëria është e përfshirë vetëm në Konventën për Trajtimin e Mbetjeve Radioaktive për sa kohë që nuk ka përdorim të materialeve bërthamore. Ne do të jemi anëtarë të këtyre konventave në mënyrë onorifike. Ndërsa, për sa i përket Konventës për Lëndët Radioaktive, ne jemi pjesë e saj, sepse edhe legjislacioni shqiptar i parashikon të gjitha. Të dyja konventat nuk kanë detyrime dhe sanksione, por vetëm në qoftë se nuk plotësohet një element, atëherë kemi sanksione. Kjo nuk vlen për këto dy konventa. Këto konventa do t'i zgjidhin problematikat në mënyrë të njëpasnjëshme, por nuk do të ketë sanksione për Shqipërinë.
Pandeli Majko - Nga specialistët dëgjova që aderimi në këto dy konventa është onorifik për Shqipërinë.
Pyetja ime e parë është: sa shtete të Bashkimit Europian i kanë miratuar këto konventa? A jemi vërtet shteti i fundit që i miraton, apo jo? Pyetja e dytë është: pse duhet të kemi një martesë të këtyre dy konventave? Pse Konventës për Sigurinë Bërthamore, që për mua është në rregull, i duhet bashkëlidhur Konventa për Sigurinë e Menaxhimit të Lëndës Djegëse të Konsumuar dhe Sigurinë e Mbetjeve Radioaktive? Nga vëzhgimi i shpejtë që u bëra konventave, shoh se bëhet fjalë edhe për depozitim të mbetjeve radioaktive, pavarësisht se ne i kemi ose jo mjetet dhe teknologjitë e kësaj natyre. Besoj se arrini ta kuptoni shqetësimin tim.
Rustem Paci - Lidhur me pyetjen e parë, unë ju shpjegova se të gjitha vendet e Bashkimit Europian i kanë miratuar këto dy konventa.
Për sa i përket pyetjes së dytë, do t'ju them se agjencia ka 5 konventa bazë, nga të cilat Shqipëria ka miratuar tre prej tyre. Konkretisht, këto konventa janë: Konventa për Mbrojtje Fizike të Materiale Radioaktive, e cila është miratuar kur ju keni qenë ministër i Mbrojtjes. Konventa "Për njoftimin e shpejtë të aksidenteve bërthamore" është miratuar në vitin 2003, konventa "Për ndihmë, asistencë teknike në rastin e aksidenteve" përsëri është miratuar.
Nga pesë konventa bazë, tri janë miratuar nga Shqipëria në afatet më optimale, kanë mbetur edhe dy ende pa u miratuar. Konventat nuk është se kanë ndonjë lidhje që njëra duhet të tërheqë tjetrën, por janë bazë për secilin shtet të komunitetit europian dhe më gjerë. Shqipëria ka miratuar tri, i kanë mbetur edhe dy, të cilat kanë një farë vonese, nuk është se ka penalizime, por i japin frymëmarrje dhe mundësi më tepër Shqipërisë që të jetë pjesëmarrëse aktive e këtyre vendeve. Lidhur me depozitimin, ky problem, sikurse e dini, është një problem botëror dhe atribut i vendeve që tashmë i kanë programet bërthamore. Të gjitha shtetet europiane praktikisht kanë hyrë në këto programe, por jo të gjitha momentalisht bëjnë depozitimin.
Ne jemi përpjekur që të bëjmë edhe një rregullim në terminologji. Depozitimi nënkupton mbetjet radioaktive. Mbetjet kanë dy lloj depozitimesh: depozitim të përkohshëm dhe depozitim përfundimtar.
Shqipëria bën depozitimin e përkohshëm. Ne kemi aplikime në mjekësi, industri, kudo. Ju e dini që spitali "Nënë Tereza" ka dy burime të fuqishme kobalti që trajton të sëmurët me kancer. Në industri përdoren gjerësisht ato që quhen sonda radioaktive. Këto burime, pasi punojnë 5 ose 10 vjet, e konsumojnë jetën e punës dhe kërkojnë një trajtim. Këtë trajtim e bën praktikisht Qendra e Fizikës Bërthamore.
Në bashkëpunim me Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike ne kemi ngritur në vitin 2000 një laborator modern për trajtimin e përkohshëm të mbetjeve. Në kushte normale ky laborator, sipas parashikimeve tona, mund të jetë deri në vitin 2050, në qoftë se supozojmë se nuk do të ketë aksident apo ndonjë problem. Natyrisht, ne kemi një favor sepse Shqipëria nuk trajton karburant bërthamor të konsumuar, nuk kemi të tillë dhe as nuk kemi ndërmend të marrim, por trajton mbetje me jetëgjatësi të shkurtër. Kështu që pas 50 vjetësh ato mbetje që janë depozituar në vitin 2000 i bie të largohen prej andej dhe të trajtohen si mbetje të zakonshme, sepse burimet radioaktive janë konsumuar.
Megjithatë deri në vitin 2050 Shqipëria është e siguruar, ka një trajtim korrekt, ashtu sikurse Italia dhe të gjitha vendet e tjera fqinje.
Për sa i takon depozitimit përfundimtar, ky problem do të dalë kur të lindë. Në qoftë se ne do të kemi central pas 10 apo 15 vjetësh, do të dal edhe trajtimi përfundimtar i mbetjeve radioaktive, të cilat janë problem. Aplikimet që bën Shqipëria nuk përbëjnë ndonjë problem aq të rëndësishëm.
Vasilika Hysi -Kam një pyetje lidhur me kalimin kufitar. A do të kemi depozitim të mbetjeve radioaktive të vendeve të tjera në Shqipëri?
Kostandin Dollani - Natyrisht që jo. Nuk parashikohet as në konventat që janë, as në legjislacionin tonë.
Arben Isaraj - Kur bëhet fjalë për sigurinë, aq më tepër për sigurinë bërthamore, pse është Ministria e Shëndetësisë propozuesi i projektligjit?
Rustem Paci - Në vitin 1995 Parlamenti ka miratuar ligjin që përcakton autoritetin rregullator në Republikën e Shqipërisë për të gjithë përdorimin e sigurt të burimeve radioaktive në Republikën e Shqipërisë, përfshirë edhe mbetjet. Ky komision përbëhet nga disa anëtarë të ministrive të ndryshme dhe kryesohet nga ministri i Shëndetësisë. Komisioni ka anëtarë nga Ministria e Mjedisit, nga fakultetet dhe nga Policia e Shtetit. Pra, është komision me bazë të gjerë. Në bazë të ligji, ky komision ka të gjithë autoritetin për dhënien e licencave, për kontrollin, për inspektimin, për sanksionet dhe gjithçka që lidhet me përdorimin e mbetjeve në Republikën e Shqipërisë. Ndërsa Qendra e Fizikës Bërthamore të Zbatuar mbulon elemente që kanë të bëjnë me zhvillimin e teknologjisë, dozimetrinë personale dhe me kalibrimin. Pra, është një përdorues i materialeve radioaktive në Republikën e Shqipërisë.
Pandeli Majko - Shpresoj në mirëkuptimin tuaj, për një përsëritje deri diku, të asaj që thashë pak më përpara. Siç u tha nga specialisti, te kapitulli i pestë kemi të bëjmë me lëvizjen ndërkufitare. Shqetësimi im është se me miratimin e kësaj konvente për mbetjet bërthamore ne duhet të krijojmë një legjislacion të pranuar nga shteti shqiptar për depozitimin e mbetjeve bërthamore nga një shtet tjetër. TEC-i për mua nuk është ndonjë problem i madh. Ai është një infrastrukturë e rregulluar. Është brenda një sistemi të brendshëm. Ajo që më shqetëson dhe këtu e kam sensin e bërjes së pyetjes është se nëpërmjet kësaj konvente në një mënyrë apo në një tjetër, ne ndërtojmë një varg rregullash bazuar mbi këtë konventë për depozitimin në Shqipëri të mbetjeve bërthamore. Deri këtu unë jam dakord me ju, por kapitulli i pestë flet për depozitimin në Shqipëri të mbetjeve bërthamore të prodhuara jo në Shqipëri.
Rustem Paci - Kjo konventë nuk lidhet me faktin që në Shqipëri mund të hapet ndonjë depo për depozitimin e mbetjeve dhe të lëndës djegëse. Kjo konventë ka disa detyrime, nëse duam që ta bëjmë si shtet dhe si Parlament.
Kjo që po diskutoni është një çështje tjetër dhe depozitimi i mbetjeve në Shqipëri është çështje tjetër. Kjo konventë rregullon të gjithë elementet që kanë të bëjnë me mbetjet radioaktive që kemi për momentin në Shqipëri. Nuk lidhet me mbetjet bërthamore të cilat mund të vijnë nga vende të tjera. Nëse nesër Parlamenti vendos që në Shqipëri do të ndërtohet tre centrale bërthamore, kjo është çështje e Parlamentit shqiptar, jo një çështje personale e imja.
Saimir Tahiri - Pyetja që kam ka të bëjë me materialin në shqyrtim, por shkon edhe pak më tej. Aktualisht, në Shqipëri, deri në ç'masë ka mbetje ose ndotje radioaktive dhe sa shqetësuese është kjo?
Rustem Paci - Rregullimi i mbetjeve radioaktive në Republikën e Shqipërisë bëhet në bazë të ligjit nr.8025, i ndryshuar, dhe të rregullores që ka kaluar në Këshillin e Ministrave gjatë këtij viti. Ne kemi një sasi mbetjesh radioaktive në Republikën e Shqipërisë, e cila është depozituar në depon e mbetjes. Depoja e mbetjeve është vlerësuar edhe nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike dhe është e licencuar nga Komisioni i Mbrojtjes nga Rrezatimet.
Shqipëria nuk është një vend, që prodhon një sasi të madhe mbetjesh radioaktive. Të gjitha mbetjet janë të kondicionuara në kushte optimale dhe nuk përbëjnë risk për publikun. Ne jemi në gjendje të depozitojmë deri në 300 metra kub mbetje, të cilat duhet të kompresohen. Aktualisht kemi të mbushur vetëm një pjesë shumë të vogël të depos së mbetjeve radioaktive. Pra, praktikisht jemi në nivele shumë të ulëta, por e rëndësishme është se kemi të gjitha llojet e mbetjeve radioaktive në depo, për sa i takon kategorizimit.
Pra, burimet radioaktive që përdorim në Shqipëri janë nga kategoria e parë deri në të pestën për të gjitha nivelet, por nuk kemi në përdorim materiale bërthamore dhe lëndë djegëse të konsumuar.
Mesila Doda -Së pari, ku gjendet depoja, për të cilën na folët dhe a ka nivel sigurie? Së dyti, a e kërcënon vendndodhja e depos nivelin e sigurisë së Partisë Socialiste?
Rustem Paci - Depoja e mbetjeve radioaktive është e vendosur në një institucion, ku, menaxhohet në mënyrë të sigurt, nga pikëpamja e mbrojtjes së publikut. Elementet e sigurisë janë upgrade-uar nga qeveria amerikane. Ato lidhen me të gjithë sensorët për sa i takon sigurimit fizik të depos së mbetjeve. Ka tri qendra, të cilat përdorin burime radioaktive të fuqishme. Pjesa e tretë e pyetjes nuk më takon mua.
Vasilika Hysi - A kemi kaluar deri tani mbetje radioaktive tranzit në Shqipëri?
Rustem Paci - Që nga viti 2000 e mbrapa nuk ka pasur në Shqipëri lëvizje transite apo hyrje të mbetjeve radioaktive.
Vasilika Hysi - A ka pasur para vitit 2000?
Rustem Paci - Nuk kemi informacion se ka pasur importe të mbetjeve radioaktive në Shqipëri.
Përvoja e hidhur e Italisë fqinje, sipër rrëfimit të të penduarit të mafias
Komplot në fund të detit
Nga Riccardo Bocca
17 shtator 2009
Mbetje toksike të fundosura ne det. Me mbulim të shkëlqyer. Në nje xhiro makinash diplomatike dhe para të mbyllura në Zvicër. Më poshtë do ju zbulojmë të thënat e fundit të të penduarit të 'ndrangheta i cili bëri të mundur gjetjen e relikës së parë.
Intervistë me Francesco Fonti.
Ish bosi i 'ndrangheta Francesco Fonti është i kënaqur dhe i hidhëruar njëkohësisht. " "Për vite me rradhë asnjë nuk ka dashur të dëgjojë atë çfarë kanë thënë gjyqtarët. Gjithmonë e kam pranuar që jam marrë personalisht me fundosjen e anijeve të ngarkuara me mbetje toksike dhe radioaktive. Tregova gjithashtu edhe se ku mund ti gjenin: Në liqenin Cetraro, vendi në të cilin më 12 shtator Rajoni i Kalabrisë dhe Prokuroria e Paola kanë gjetur në thellësinë 480 metra bidona të stivosur. Por edhe sot që të gjithë e dinë që jam i besueshëm, më duhet që të përballem me një situatë absurde: jetoj i fshehur, i pa mbrojtur, me frikën se do më kërkojnë jo vetëm ata të bandës të cilës i përkas , por edhe krerët e Shtetit që më përdornin mua dhe të tjerë të 'ndrangheta"
Mbrëmë mora nj telefonatë nga Vincenzo Macrì këshilltari i Drejtorisë kombëtare Antimafia i cili më thotë - Shpresoj që tani mos të na vrasin të gjithëve...- Ja për çfarë bëhet fjalë. Për ngjarje të cilat godasin në zemër mafian ndërkombëtare dhe disa institucione"
Fonti që është i dënuar me 50 vjet burg si trafikant droge dhe më pas është penduar dhe u bë bashkëpunues me drejtësinë vazhdon:
"Pendimi im ishte zgjedhje për jetën: u pendova sepse kisha neveri për jetën që bëja si mafioz, prandaj le të ndodhi ajo që ka për të ndodhur. Ka shumë pas skena që duhen sqaruar, sidomos pas të shtunës kur shteti do deklarojë gjetjet përgjatë bregdetit Cosetina të anijes me bidona, e gjatë 120 metra dhe e gjerë rreth 20 metra.
Vazhdimi i tregimit të tij fillon që nga viti 1992, kur ish bosi shpjegon se si ka fundosur anijet Cunski, Yvonne A dhe Voriaris Sporadais me pronar Ignazio Messina. " Në dosjen që kam depozituar në Drejtorinë Kombëtare Antimafia , kam shkruar që në atë rast kemi marrë njerëz nga Klani i Muto nga Cetraro për të na ndihmuar në fundosjen e anijes Cunski, e ndërsa anija Yvonne A u fundos në Maratea. Ndërsa anija Voriais Sporadais, në bord kishte 75 bidonë me substanca toksike. Në atë kohë nuk tregova pikën e saktë se ku e kishim fundosur, ndërsa sot po tregoj që e kemi fundosur në Melito Porto Salvo në provincën e Reggio Calabria, në detin e Jonit dhe në mënyrë të drejtëpërdrejtë me këtë aksion u kujdes bosi i zonës Natale Iamonte"
Fonti nuk e ka problem që të pranojë se : "Në Calabri ndodhen rreth 30 anije të fundosura, unë kam fundosur 3, por çdo vit në Polsi ( provincë e Reggio Calabria) zhvillohej një mbledhje plenare e 'ndrangheta ku ndaheshin detyrat dhe vendet se ku do kryheshin fundosje të tjera. Pikërisht në një nga këto mbledhje kam dëgjuar për fundosjen e tre anijeve në zonën mes Sicilise dhe Cariddi, për të tjera në Tropea, dhe për të tjera afër Crotone"
Një gjë tjetër që Fonti i referohet me siguri, është sistemi që rregullonte zhdukjen e anijeve në fund të detit Mesdheut. "Lidhja ime me botën e politikës deri në vitin 1978 ishte një agjent i Sismi që prezantohej me emrin Pino.
Funksiononte kështu: Agjenti Pino kontaktonte bandën e De Stefano në Reggio Calabria, e cila informonte shefin tim Romeo i cili më ngarkonte mua që të lidhesha me Pinon, dhe ky i fundit më tregonte se cfarë sasie mbetjesh duhej të zhduknim ( të fundosnim) dhe gjithashtu interesohej nëse kishim mundësinë e duhur për ta bërë atë punë në mënyrë urgjente"
Fonti vazhdon: " Ishte një biznes shumë i mirë, fillonte me 4 miliardë lira për ngarkesë dhe shkonte deri në 30 milion lira maksimumi". Para që shkonin në Lugano, nën llogarinë Ëhisky në agjencinë aeroportuale të Bankës Ubs, ose në ndonjë bankë tjetër në Qipro, Maltë, Vaduz e Singapor. Veprime që kryheshin falë bankierit Valentino Foti. NDërsa porsa ju përket politikanëve që fshiheshin pas shpatullave të Pinos, ata janë emra të njohur të kronikës italiane"
Më poshtë vazhdon: " Jam takuar disa herë me Riccardo Misasi njeriu i fortë Kalabrez u Demokracise Kristiane, i cili na tregonte ngarkesat me përbërje toksike që duheshin fundosur ose groposur në territorin Italian apo në ndonjë territor tjetër të huaj. Në fakt 'ndrangheta ka bërë të mundur fundosjen e disa ngarkesave në Kenya, Somali dhe Zaire (ish Kongo Belge), duke përdorur kapitenë anijesh italiane ose edhe kapitene të anijeve të vendeve të tjera të Europës me ekuipazh nga të gjitha kombësitë: si maroken, tunizian dhe shqiptar. Por ngelet real fakti që fundosjet më të shumta i kemi bërë në fund të deteve tona, jo vetëm në Kalabri dhe rreth e rrotull saj por edhe në La Spezia, Livorno. Në Livorno kemi fundosur mbetjet toksike të industrisë farmaceutike Nord"
Intervistën e plotë mund ta lexoni në
http://espresso.repubblica.it/dettaglio/complotto-sotto-il-mare/2109748//0
Konstandin Dollani, pedagog në Fakultetin e Shkencave dhe anëtar i Qendrës së Fizikës Bërthamore të Zbatuar
Shqipëria nënshkruan Konventa ndërkombëtare mbi një tranzit të mundshëm të lëndëve radioaktive në vendin tonë. Por a kemi infrastrukturën e duhur për të përballuar transporte të tilla të një rrezikshmërie të lartë, që në të kundërt mund të sjellin edhe katastrofa humane? Konstandin Dollani, pedagog në Fakultetin e Shkencave dhe anëtar i Qendrës së Fizikës Bërthamore të Zbatuar shpjegon jo vetëm kompleksitetin në të parin e kësaj risie, por dhe një të djeshme dhe të sotshme të Shqipërisë në lidhje me mbetjet radioaktive dhe projektet bërthamore.
Profesor Dollani! Shqipëria ka nënshkruar tre konventa për sa i përket radioaktivitetit, ndërkohë që dy të tjera janë në proces. Ato përmbajnë edhe një kalim të mundshëm tranzit të lëndëve radioaktive nëpër Shqipëri. Duke pasur parasysh infrastrukturën tonë rrugore kombëtare në ndërtim e sipër dhe të qenit një vend me numër të madh aksidentesh e një Kod Rrugor që nuk respektohet siç duhet, sipas jush, sa rrezikshmëri do të përbënte një kalim tranzit i lëndëve të tilla të rrezikshmërisë së lartë në vendin tonë?
Konstandin Dollani: Konventat ndërkombëtare në vetvete nuk përbëjnë rrezik. Ato nuk lejojnë importin, por vetëm tranzitimin lëndëve radioaktive, që ndryshojnë nga mbetjet urbane. Por edhe këtë, nëse janë kushtet e përshtatshme dhe me marrëveshje mes palëve, vendeve përkatëse të interesuara. Domethënë, ato nuk detyrojnë asnjë shtet që i ka nënshkruar këto konventa të lejojë edhe tranzitimin. Por edhe ky i fundit, gjithashtu, presupozohet të bëhet nën mbikëqyrjen e strukturave të posaçme të specializuara. Rreziku nuk qëndron tek ajo që kalojnë automjete me radioaktivitet. Rreziku është nëse gjatë transportimit ndodh një aksident.
Sipas jush, cili është segmenti rrugor më i sigurt në Shqipëri në një rast të mundshëm transporti të këtij lloji?
Konstandin Dollani: Mendoj se segmenti më i përshtatshëm është nga Porti i Durrësit deri në Qafë-Thanë. Ndoshta edhe rruga e re e Kosovës. Nëse do të duhej të përdorej pika e Hanit të Hotit nga Mali i Zi, për shembull, do më dukej e pamundur.
Por ndërkohë, një nga rregullat e transportimit të lëndëve radioaktive është të mos kalohet në zona të banuara. Dhe vetë autostrada Durrës-Tiranë është famëkeqe për aksidente dhe gjithashtu mjaft e banuar nga të dy anët dhe në vijimësi. Duket si pa zgjidhje...
Konstandin Dollani: Nuk duhet të kalojnë nëpër qytete, por mund të merren masa të larta sigurie. Nëse janë burime të rrezikshme, që mbartin numrin 7 përveç etiketës, makina mund të përcillet me polici rrugore. Ka 7-8 lloje lëndësh radioaktive dhe ato me numër 7 janë më të rrezikshmet. Por ka dhe jo shumë të rrezikshme dhe që në rast aksidenti kanë pasoja minimale. Por po të jetë burim që mund të përhapet, pasojat janë të mëdha. Ndaj duhet ditur më parë nëpërmjet dokumentacionit përkatës se çfarë materiali është; i lëngët, i ngurtë, toksik etj.., sepse ka lloj-lloj. Por dhe vetë transportuesi është i interesuari kryesor që mos ketë probleme. Megjithatë, unë nuk besoj se ne do të kemi shumë kërkesa për tranzite të këtij lloji, pasi as Italia, as Greqia nuk kanë centrale bërthamore. Gjithë fqinjët tanë; Mali i Zi, Maqedonia, Serbia, Greqia kanë vetë laboratorë të standardeve si ne për të trajtuar, menaxhuar mbetjet radioaktive. Gjermania, për shembull, është një vend që ka probleme në këtë drejtim, pasi, meqë që pas Luftës II Botërore nuk lejohet të ketë fabrika që përpunojnë lëndë bërthamore për këtë arsye i çon në Francë për t'i përpunuar dhe Franca ia rikthen të përpunuara. Dhe për këtë arsye shpesh ambientalistët francezë bëjnë protesta sa herë kalojnë trenat radioaktivë nëpër Francë. Ndërkohë treni vetë nuk ka asnjëlloj rreziku për të shpërndarë rrezatim. Vetëm nëse ai pëson aksident, po.
Sa për hekurudhat tona, duhet të jenë të pakonsiderueshme për këtë lloj transporti?
Konstandin Dollani: As që bëhet fjalë të përdoren hekurudhat tona për një funksion të tillë në gjendjen e keqe në të cilën gjenden.
A ka një infrastukturë të plotë ligjore, struktura të specializuara tek burimet njerëzore për të përballuar një tranzit të tillë?
Konstandin Dollani: Shqipëria i ka kushtet për tranzitim, sepse ka legjislacion për mbrojtje nga rrezatimi, ka edhe një komision për mbrojtjen nga rrezatimi, i cili mbikëqyr gjithë veprimtarinë ligjore në këtë fushë brenda vendit. Ka edhe struktura përkatëse që varen nga Qendra e Fizkës Bërthamore e Zbatuar, ku punoj edhe unë.
Pavarësisht se ka infrastrukturë ligjore, ne vuajmë për zbatimin siç duhet anekënd vendit, e po të kujtosh arsyet e shpërthimit në Gërdec, ku nuk gjen legjislacion të zbatuar, kjo të fut frikën edhe në argumentin mbi të cilin po flasim.
Konstandin Dollani: Ne si qendër deri më sot i kemi bërë me sukses transportet e lëndëve radioaktive brenda vendit. Kemi lidhje me Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike dhe duke bashkëpunuar kemi ngritur një laborator me metodologji ndërkombëtare për trajtimin e mbetjeve radioaktive, për t'i transformuar ato me pajisje dhe specialistë sipas standardeve sot dhe kemi të njëjtin nivel me vendet e rajonit. Prej legjislacionit në fuqi na takon të merremi me trajtimin e mbetjeve radioaktive që krijohen në gjithë Shqipërinë. Dhe mbetje ka kryesisht në aplikimet mjekësore, por edhe në industri, në atë të naftës apo dhe ushqimit, si për shembull në fabrikat e prodhimit të Coca-Cola-s, birrës apo dhe ujit të pijshëm, të cilat krijojnë burime të vogla radioaktiviteti në momentin kur matet niveli i saktë i sasisë në shishe. Por kjo nuk sjell kurrëfarë problemi për ushqimet, sepse janë rrezatime fare të vogla, gati të papërfillshme. Ne kujdesemi për të mbrojtur edhe personelin nga rrezatimi. Për sa i përket spitaleve, për shembull kobalti që përdoret për rrezatim është i rrezikshëm. Kur burimi radioaktiv mbaron procesin quhet mbetje dhe duhet trajtuar. Nuk eliminohet dot si mbetjet toksike, sepse radioaktiviteti mbetet, por në kohë zvogëlohet. Aktualisht kemi edhe kontrata me spitale private për transportin e pajisjeve me rrezatim, por ka edhe të tillë që kanë marrë licencë që ta ushtrojnë vetë edhe këtë proces vetëm për biznesin e tyre.
Dhe ç'bëhet me kobaltin për shembull pasi skadon?
Konstandin Dollani: Aparatura e kobaltit, si rregull duhet të dërgohet andej nga ka ardhur dhe konkretisht ai që është marrë në QSUT duhet çuar në Kanada. E ka pesë vjet afatin dhe saktë. Ka ardhur në vitin 2005 dhe tani po i vjen fundi. Do të hyjmë në bisedime me qeverinë kanadeze për ta dërguar atje.
Por në ç'mënyrë trajtohen mbetjet e tjera radioaktive brenda vendit?
Konstandin Dollani: Mbetjet e vogla vendosen nëpër fuçi të posaçme me standarde si në gjithë botën, 200 litërshe të qarkuar nga një shtresë betoni dhe të vendosura brenda dhomave të izoluara prej muri po betoni në distancë nga qendrat e banuara. Ne kemi krijuar një ambient prej 16m x 16m që do të thotë një volum prej 300m³, të ndarë në dy zona; një ku përpunohen e një ku ruhen lëndët radioaktive. Ato lihen kështu derisa t'iu ulet radioaktiviteti dhe të bëhen të parrezikshme.
Për sa kohë transformohen në të padëmshme?
Konstandin Dollani: Mbetjet spitalore nuk kanë radioaktivitet që zgjat më shumë se disa muaj. Ndërsa mbetjet industriale duan dhjetëra vjet të bëhen të padëmshme.
A është e mjaftueshme sipërfaqja në dispozicion për sasinë e mbetjeve dhe deri kur?
Konstandin Dollani: Është plotësisht e mjaftueshme. Projekti ka përfunduar në vitin 2000 dhe deri tani është zënë vetëm 1/30 e sipërfaqes. Që do të thotë se Shqipërisë i del për 30-40 vjet. Ne hyjmë në vendet e prapambetura me pak industri dhe për rrjedhojë edhe radioaktivitet.
Sa lëndë radioaktive prodhon Shqipëria?
Konstandin Dollani: Në 10 vjet janë grumbulluar 30m³, që do të thotë se në vit grumbullohen 3m³.
Po krahasismisht me përpara viteve '90-të?
Konstandin Dollani: Përpara viteve '90-të grumbullohej 1m³ në vit, që do të thotë se sot ka më shumë ndotje. Është zgjeruar aktiviteti spitalor më shumë në këto vite dhe mbetjet spitalore. Por edhe kaq radioaktivitet është shumë pak krahasuar me vende të tjera.
Po të kujtojmë një tjetër projekt të përgojuar si ai i një centrali bërthamor në Shqipëri, sa i rrezikshëm ju duket?
Konstandin Dollani: Centrali bërthamor është një projekt që kushedi kur do të bëhet, e nëse po, do të paktën 10 vjet të realizohet. Dhe për mbetjet e tij radioaktive i bie të flasim pas 15-20 vjetësh. Edhe për 30 vjet Shqipëria është një vend i sigurt.
Domethënë pas 30 vjetësh jo?
Konstandin Dollani: Natyrisht që centralet bërthamore përbëjnë problem, por unë aq sa di, i kam nga literatura. Për sa kohë që nuk ka konkretisht diçka, nuk dimë të themi se ç'do të bëhet me mbetjet radioaktive që mund të krijohen.
Sa mendoni se ndikoi shpërthimi i centralit bërthamor të Cernobilit tek shëndeti i shqiptarëve?
Konstandin Dollani: Kur plasi Centrali Bërthamor i Cernobilit, në '87-'88, ne bëmë një studim hipotetik statistikor. Doza që morën shqiptarët, sikurse edhe grekët, italianët, malazezët afër nesh etj ndoshta ndikoi në shtimin e të prekurve nga sëmundja e kancerit. Pati një rritje me 130-150 të sëmurë më shumë. Që do të thotë në 1000 vetë 1 rast më shumë në vit, kjo në një interval kohor prej 5 vjetësh, pasi nuk mund të flitet për rrezatim aktual. Tani raporti është 1: 700-800 vetë, por për këtë ndikojnë shumë faktorë, jo vetëm rrezatimi.
A ka ushqime apo trajtime që ndikojnë direkt në pakësimin e rrezatimit radioaktiv?
Konstandin Dollani: Nuk ka asnjë ushqim që mund t'i kundërpërgjigjet direkt dëmit të mbetjeve radioaktive. Reagimi varet shumë nga imuniteti i trupit, që arrihet nga shumë faktorë. Sot të rrezikuar nga një tjetër radioaktivitet, por ai kozmik, janë pilotët.
Sa e keni kontrolluar ju si institucion hekurin që hyn në Shqipëri nga importi, e që shpesh është përfolur se një pjesë ka ardhur me rrezatim nga Ukraina?
Konstandin Dollani: Ne si institucion kemi bërë matje, pasi mediat, njerëz të ndryshëm kanë pretenduar se hekuri i pallateve të banuara është me rrezatim. Thonë se ndiejnë edhe efekte, por ne nuk na ka rezultuar në asnjë rast të vetëm me rrezatim nga kontrrollet legale që kemi bërë. Nuk kemi gjetur hekur me radioaktivitet mbi normën, pasi ka edhe radioaktivitet natyral, normal dhe të padëmshëm. Por edhe njeriu vetë në organizëmin e tij prodhon radioaktivitet. Trupi ynë ka kalium si përzierje e disa izotopeve ku njëri, K40, është radioaktiv. Në trupin tonë ndodhin 5000-6000 shpërthime radioaktive në sekondë. Ne kemi tre njerëzit tanë të përhershëm në doganën e Portit të Durrësit apo Tiranës që bëjnë kontrolle për rrezatimin e mallrave dhe I certifikojnë.
Por sa kontrollohen këta njerëz në mënyrë që gjithçka që ju thoni ta besojmë si të vërtetë, pa paragjykuar askënd, por duke pasur të drejtë edhe të dyshojmë?
Konstandin Dollani: Së pari, stafi ynë duhet shtuar edhe në pika të tjera doganore, jo vetëm në doganën e Durrësit dhe Tiranës, sepse ne nuk e dimë se ç'mund të hyjë diku tjetër. Sa për kontrollet mbi ne, iu mbetet doganave të bëjnë punën e tyre edhe në këtë drejtim.
Po centrali energjitik në Porto-Romano sa rrezikshmëri ka?
Konstandin Dollani: Duhet parë në të ardhmen se sa mund të rritet rreziku për radioaktivitet dhe duhet mbajtur në mbikëqyrje.
Po sa të rrezikshme janë edhe mbetjet plastike?
Konstandin Dollani: Plehërat gjithashtu, plastika që do qindëra vjet të degradohet, edhe këto rrisin sëmundjet kanceroze, edhe pse nuk kanë radioaktivitet.
14:13