NĂ« âShqipâ nga Rudina Xhunga, Robert Elsie, nĂ« intervistĂ«n e tij tĂ« parĂ« televizive. Albanologu me i njohur ne boten akademike bashkĂ«kohore nĂ« njĂ« rrĂ«fim pĂ«r shqipen dhe ShqipĂ«rinĂ« nĂ« 100 vite shtet.
NjĂ« rrĂ«fim interesant i albanologut tĂ« njohur pĂ«r vĂ«shtirĂ«sitĂ« e punĂ«s sĂ« tij nĂ« funksion tĂ« gjuhĂ«s shqipe. Elsie, qĂ« i njeh shqiptarĂ«t prej vitesh, arrin nĂ« njĂ« konkluzion trishtues. Ai thotĂ« se nuk do jetonte kurrĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, pasi aty do çmendej. âUnĂ« nuk mund tĂ« jetoj kĂ«tu. ĂshtĂ« njĂ« vend pak i egĂ«r pĂ«r mua, marrĂ«dhĂ«niet midis njerĂ«zve janĂ« pak tĂ« egĂ«r. E di qĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« fasadĂ« se brenda e kanĂ« shpirtin e mirĂ«, por kanĂ« njĂ« egĂ«rsi nĂ« marrĂ«dhĂ«niet njerĂ«zore. Ju dini tĂ« mbroheni kĂ«tu, ndĂ«rsa unĂ« kĂ«tu jam si lepur, nuk di tĂ« mbrohem. UnĂ« vij kĂ«tu me shumĂ« kĂ«naqĂ«si, por nuk besoj se mund ta pĂ«rballoj tĂ« vij tĂ« jetoj pĂ«rgjithmonĂ« kĂ«tu. Ka shumĂ« frustracion tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. Jeta Ă«shtĂ« shumĂ« e shkurtĂ«r e unĂ« nuk kam kohĂ« te pĂ«rplasem nĂ« pengesa, vetĂ«m pĂ«r tĂ« arritur diçka, kur nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r e arrij menjĂ«herĂ« dhe pastaj jetoj jetĂ«n time,â tha Elsie pĂ«r Shqip. E ndĂ«rsa duke krahasuar ShqipĂ«rinĂ« e Enver HoxhĂ«s me atĂ« tĂ« Sali BerishĂ«s, shton: âNuk Ă«shtĂ« diçka qĂ« varet vetĂ«m nga partia, Ă«shtĂ« mĂ« tepĂ«r qĂ«ndrimi i popullit. Pra, qĂ« tĂ« marrĂ«sh diçka qĂ« do, duhet tĂ« njohĂ«sh dikĂ« nĂ« Ministri, tĂ« pish kafe me tĂ«, pastaj tĂ« pish prapĂ« kafe javĂ«n tjetĂ«r me tĂ«, edhe njĂ« herĂ« tĂ« tretĂ«, e mĂ« pas ai tĂ« lidh mĂ« personin qĂ« ty tĂ« intereson. D.m.th Ă«shtĂ« njĂ«soj si nĂ« kohĂ«n osmane, nuk Ă«shtĂ« si njĂ« shtet normal.â
Kjo Ă«shtĂ« intervista juaj e parĂ« televizive, pĂ«r shqiptarĂ«t. Pse i ndruheni prozhektorĂ«ve?Â
Nuk kam shumĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« dal nĂ« dritĂ«, pĂ«rpiqem tâi shmangem kamerave dhe tĂ« bĂ«j punĂ«n time, tĂ« jetoj jetĂ«n time. ĂshtĂ« mĂ« mirĂ« kĂ«shtu.
NdĂ«rkohĂ«, unĂ« duke njohur punĂ«n tuaj, ndĂ«rsa po pĂ«rgatitesha pĂ«r kĂ«tĂ« intervistĂ«, ndjeva gjithmonĂ« e mĂ« shumĂ« kĂ«naqĂ«si qĂ« do tâju takoja.
SĂ« pari flasim pĂ«r albanologjinĂ«. ĂfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« jesh albanolog?
Ădo njeri ka interpretimin e vetĂ« pĂ«r albanologjinĂ« por pĂ«r mua, thelbi i punĂ«s sime Ă«shtĂ« tĂ« prezantoj shqiptarĂ«t, tâi prezantoj ShqipĂ«rinĂ«, botĂ«n shqiptare, gjithĂ« botĂ«s. UnĂ« pĂ«rpiqem tâi transmetoj botĂ«s sĂ« jashtme njohuritĂ« qĂ« kam pĂ«r kĂ«tĂ« vend, qĂ« kjo botĂ« tĂ« kuptojĂ« se çâĂ«shtĂ« ShqipĂ«ria, kush janĂ« shqiptarĂ«t, historia e tyre, kultura e tyre, pra fazat e ndryshme tĂ« jetĂ«s kĂ«tu. Dhe kĂ«tĂ« e bĂ«j qĂ« tĂ« bĂ«het e njohur pasi nĂ« fund ShqipĂ«ria mbetet njĂ« vend shumĂ« i panjohur.
Po të jesh përkthyes, çfarë do të thotë?
TĂ« jesh pĂ«rkthyes do tĂ« thotĂ« punĂ«, punĂ«, punĂ«. ĂshtĂ« punĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«.
Dhe anonime?
Pjesërisht po, pasi është autori ai që bëhet i njohur kurse përkthyesi jo. Thonë që është një punë kot sepse mundohesh për diçka dhe nuk fiton asgjë por unë them që është edhe kënaqësi. Për mua është kënaqësi.
Ku është kënaqësia, për shembull?
Ndjej kĂ«naqĂ«si kur arrij ta pĂ«rkthej nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« duhur. ĂshtĂ« si njĂ« llogaritje matematikore. Kur del shuma pĂ«rfundimtare dhe nuk ke bĂ«rĂ« asnjĂ« gabim gjatĂ« rrugĂ«s, kĂ«naqesh. KĂ«shtu Ă«shtĂ« edhe pĂ«rkthimi. E shikon njĂ« faqe, dhe fillon bĂ«n vlerĂ«simin, kjo frazĂ« shkon mirĂ«, kjo duhet ndryshuar etj. e vazhdoj dhe e ripĂ«rpunoj derisa nĂ« fund tĂ« del diçka e pĂ«rkryer dhe vetĂ« ndjehesh i kĂ«naqur.
Si fillim dua tĂ« ndaj me shikuesin arsyen pse ju jeni nĂ« ShqipĂ«ri kĂ«tĂ« herĂ«. Librat qĂ« ju do tĂ« promovoni kanĂ« fjalorin historik tĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe KosovĂ«s nĂ« shqip dhe anglisht. A mund tâi shpjegojmĂ« shikuesit se çfarĂ« janĂ« kĂ«to libra?
KĂ«to libra dolĂ«n nĂ« anglisht kohĂ«t e fundit, Ă«shtĂ« njĂ« kolane librash qĂ« pĂ«rfshin çdo vend tĂ« botĂ«s dhe mua mĂ« ngarkuan me hartimin e njĂ« botimi pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«. Quhet fjalori historik i ShqipĂ«risĂ« dhe KosovĂ«s por nĂ« fund janĂ« mĂ« shumĂ« si leksikĂ«, enciklopedi tĂ« pĂ«rgjithshme me tĂ« dhĂ«na jo vetĂ«m historike por edhe tĂ« kulturĂ«s, ekonomisĂ«, gjeografisĂ« etj. UnĂ« fillova me vĂ«llimin e ShqipĂ«risĂ«. MĂ« vunĂ« njĂ« kufi qĂ« duhej ta bĂ«ja kĂ«tĂ« vĂ«llim jo mĂ« shumĂ« se 250 faqe dhe kur mbarova kisha 500 faqe. Botuesi ishte pak i pakĂ«naqur. MĂ« tha âNĂ«se ecim kĂ«shtu, vĂ«llimi i ShqipĂ«risĂ« do tĂ« dalĂ« mĂ« i madh se vĂ«llimi i RusisĂ«â megjithatĂ« e pranoi dhe nĂ« fakt doli mĂ« i madh se ai i RusisĂ«, kjo enciklopedia e ShqipĂ«risĂ« sĂ« vogĂ«l.
Por qĂ« nĂ« fakt nĂ« kĂ«tĂ« enciklopedi ShqipĂ«ria eshte e madhe. ĂfarĂ« pĂ«rfshin enciklopedia, pĂ«rfshin data, ngjarje, personazhe?
Po, i përfshin të gjithë. Persona historikë, persona publikë, politikanë por kryesisht janë figura historike të historisë shqiptare, ngjarje etj.
Ăesk ZadenĂ« po shoh nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r, Injac Zamputin. Deri ku keni shkuar me ngjarje e pĂ«rmendje historike?
Kam mbĂ«rritur deri nĂ« vitin 2010. NĂ« fillim tĂ« librit kam bĂ«rĂ« njĂ« kronologji tĂ« historisĂ« shqiptare qĂ« shkon deri nĂ« vitin 2010. ĐshtĂ«  njĂ«soj si historia e ShqiptarisĂ«, me data kĂ«shtu qĂ« kush interesohet pĂ«r historinĂ« e ShqipĂ«risĂ« mund ta gjejĂ« tek ky libĂ«r nĂ« shqip dhe anglisht.
E njëjta gjë vlen edhe për Kosovën, pra përmenden ngjarje, vend. Deri në cilin vit?
Prapë deri në vitin 2010. Në fakt ky është botimi i dytë për Fjalorin Historik të Kosovës. Unë isha shumë i gëzuar që botuesi pranoi që të bëhej një libër për Kosovën pasi Kosova, në atë kohë kur bëra vëllimin e parë, nuk ishte shtet, rrjedhimisht nuk kishte flamur dhe problemi ishte se çfarë do përdorej për kopertinën e librit. Tani në vëllimin e dytë, kemi kopertinën me flamurin e ri të Kosovës.
TĂ« gjitha figurat qĂ« mendoni se do tâi interesonin njĂ« personi qĂ« do tĂ« informohet pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe KosovĂ«n, ju i keni pĂ«rfshirĂ« nĂ« kĂ«to libra. Si e ndĂ«rmorĂ«t ju kĂ«tĂ« vepĂ«r? ĂshtĂ« njĂ« vepĂ«r e madhe qĂ« zakonisht e bĂ«jnĂ« Institute tĂ« tĂ«ra ose qĂ« do duhej ta bĂ«nte shteti shqiptar.
ĂshtĂ« i madh, kĂ«rkon njĂ« farĂ« pĂ«rgatitje pastaj, pjesa tjetĂ«r Ă«shtĂ« njĂ« punĂ« e rĂ«ndomtĂ«, Ă«shtĂ« mbledhja e tĂ« dhĂ«nave, informim, kujdes nga keqinformimi. ĂshtĂ« diçka qĂ« arrihet ngadalĂ«- ngadalĂ«. UnĂ« nĂ« fakt habitem sa i trashĂ« ka dalĂ« por duket qĂ« ka shumĂ« gjĂ«ra brenda.
Cila Ă«shtĂ« marrĂ«dhĂ«nia juaj me shqipen, ditĂ«t e para, takimi juaj i parĂ« me gjuhĂ«n tonĂ«. ĂfarĂ« ndodhi? Si e njohĂ«t kĂ«tĂ« gjuhĂ« qĂ« sot ju bĂ«n tĂ« bĂ«ni libra kaq tĂ« mĂ«dhenj?
Mbase Ă«shtĂ« histori e gjatĂ«, por e rastĂ«sishme. Mbarova studimet nĂ« Gjermani, nĂ« Universitetin e Bonit. Sâkisha lidhje me gjuhĂ«n shqipe pasi atje studiova gjuhĂ«sinĂ« krahasuese dhe gjuhĂ«n kelte, pra gjuhĂ«n e IrlandĂ«s, Uellsit, SkocisĂ« dhe kur mbarova studimet profesori im, gjuhĂ«tar, mori njĂ« ftesĂ« nga Akademia e Shkencave pĂ«r tĂ« vizituar ShqipĂ«rinĂ« pasi ai vetĂ« kishte studiuar nĂ« VjenĂ« me njĂ« shqiptar, konkretisht me Aleks BudĂ«n. Aleks Buda e ftoi profesorin tim nĂ« ShqipĂ«ri. NĂ« atĂ« kohĂ« ShqipĂ«ria ishte njĂ« vend i mbyllur, i panjohur dhe ftesa nuk ishte vetĂ«m pĂ«r tĂ«, por edhe pĂ«r studentĂ«t e tij. Dhe kĂ«shtu, jemi nisur pĂ«r nĂ« ShqipĂ«ri njĂ« grup prej 20 studentĂ«sh nĂ« vitin 1978. Ishte njĂ« gjĂ« e rrallĂ« pĂ«r ne tĂ« hynim nĂ« ShqipĂ«ri pasi ShqipĂ«ria nĂ« atĂ« kohĂ« ishte si Koreja e Veriut sot, d.m.th zor tĂ« depĂ«rtoje.
Si qĂ« tĂ« hyje nĂ« kĂ«tĂ« vend nĂ« â78?
Për mua ishte shumë interesante. Madje kam qeshur me vete se më dukej vetja sikur isha në një film Hollivudian dhe nuk e mora shumë seriozisht anën politike, as tabelat, propagandat.
Ju mendonit se po bëhej shaka, nuk ju dukej e vërtetë?
Jo por thjesht nuk e mora seriozisht, më tepër me ngjante si film. Por ishte shume interesante.
Ju kujtohet diçka që ju ngacmoi atëherë apo diçka që ju çuditi?
Kishte shumë gjëra, ishte një vend absurd, gjithë vendi ishte absurd por njerëzit e merrnin seriozisht. Nuk e di se deri në çfarë mase i merrnin seriozisht vetë njerëzit por gjithsesi e kuptonin që jetonin në një realitet tjetër.
Ju qëllonte që të takonit shqiptarë që midis tyre flisnin për këtë gjë?
Jo haptazi, jo. Më vonë ky takim që nisi në 1978 u bë takim i përvitshëm midis Universitetit të Bonit dhe Akademisë së Shkencave dhe vinim çdo vit në Shqipëri për 2 javë. Gjatë takimeve dhe udhëtimeve, fillova të interesohesha për shqipen. Nuk e dija fare gjuhën vec fillova, në atë kohë, madje edhe në Gjermani, fillova të mësoja gjuhën më seriozisht.
Ku e mësonit shqipen në Gjermani?
Ishte e vështirë pasi nuk kishte fjalor, kishte doracakë, libra mësimorë. Mbaj mend që gjeta një fjalor frëngjisht-shqip dhe nga ana tjetër shqip-gjermanisht, ndërsa në anglisht nuk kishte fare. E vështirë ishte.
Kur thatë me vete që tani e di shumë mirë shqipen?
Pas shumë viteve. Ndërkohë shkoja çdo vit në Prishtinë në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën Shqipe për të mësuar gjuhën. Aty ishte, nga njëra anë më kollaj sepse mund të bisedoja lirisht me njerëzit pasi kosovarët flisnin më lirisht.
Sa e ndryshme ishte Kosova e atyre viteve me Shqipërinë?
Shumë, shumë.
Ju ku ndiheshit më mirë?
Në Kosovë, pasi ishte më perëndimore, më normale. Në Shqipëri nuk kisha mundësi të flisja lirisht me njerëzit. Unë flisja me zyrtarët, të cilët ishin shumë të dashur, mikpritës por prapë ishte një farë frike, që të pengonte të flisje lirisht.
Po tani flitet lirisht në Shqipëri?
Po, qartë. Tani nuk ka problem, njerëzit flasin, madje nuk pushojnë së foluri fare. I thonë të gjitha, nuk mbajnë sekrete.
Shqipëria e Hoxhës krahasuar me Shqipërinë e Berishës që takoni tani, çfarë kanë të ngjashme dhe çfarë kanë të ndryshme?
Unë mendoj se ka disa gjëra të kontinuitetit që nuk kanë ndryshuar, që janë të çuditshme jo vetëm nga koha e Hoxhës, por edhe nga koha e Zogut, gjëra që vijnë nga koha Osmane, ajo e Zogut, e Hoxhës e deri te e sotshmja. Një nga këto gjëra është korrupsioni burokratik. Kjo është një nga gjërat që gjithmonë ka qenë kështu. Tjetra është paaftësia e administrative, e vendit. Nuk është diçka që varet vetëm nga partia, është më tepër qëndrimi i popullit. Pra, që të marrësh diçka që do, duhet të njohësh dikë në Ministri, të pish kafe me të, pastaj të pish prapë kafe javën tjetër me të, edhe një herë të tretë, e më pas ai të lidh më personin që ty të intereson. D.m.th është njësoj si në kohën osmane, nuk është si një shtet normal.
Edhe tani që flasim kështu është si në kohën osmane?
Po, po.
Po në Kosovë, është e ngjashme kjo gjë?
Nuk di, nuk kam patur këto probleme në Kosovë. Natyrisht që Kosova e para 20 viteve është e ndryshme nga Kosova sot por mua më duket se njerëzit janë njësoj, shqiptarët aty apo këtu, me pak ndryshime, në thelb njësoj janë.
Po për të kuptuar gjuhën që flitet në Tiranë dhe gjuhën që flitet në Prishtinë, keni probleme apo është njësoj?
Po, këtë doja të thoja. Unë shkoja në atë seminar të gjuhës shqipe në Prishtinë për të mësuar, pasi aty flisja lirisht, por ata flisnin diçka që për mua nuk ishte shqip. Për një student që mëson gjuhën letrare, që përpiqet të zbulojë të gjithë lakimet e gjuhës, dhe del në rrugë e ballafaqohet me një gjuhë tjetër, është shumë e vështirë dhe unë nuk kuptoja asgjë. Ky ishte një problem shumë i madh dhe më pengonte shumë të mësoja gjuhën sepse nuk i kuptoja njerëzit fare. Kjo ishte në fillim sepse tani i kuptoj madje i kuptoj edhe arbëreshët tani.
Edhe arbëreshët i kuptoni?
Po, tani po, por mbaj mend në Prishtinë, kur isha student, kisha dhomë studenti të cilën e ndaja me një arbëresh nga Kalabria. Nuk e kuptoja fare- fare se çfarë thonte. Ai ishte me mendimin që fliste shqip dhe unë e dëgjoja me vëmendje por nuk e di nëse fliste italisht apo shqip.
Besoj, ju i keni takuar tani arbëreshët, arvanitasit, shqiptarët e Ukrainës, shqiptarët e Bullgarisë, shqiptarët kudo janë. Pra, keni takuar shqipen kudo është. Ka akoma të përbashkëta apo secili flet shqipen e vet?
ĂshtĂ« njĂ« gjuhĂ« e pĂ«rbashkĂ«t qĂ« kuptohet por ka elemente vendore qĂ« ndryshojnĂ« dhe shyqyr qĂ« janĂ« sepse kjo Ă«shtĂ« pasuria e gjuhĂ«s, janĂ« ndryshime. UnĂ« gĂ«zohem shumĂ« pĂ«r dialektet e shqipes. Kam njĂ« projekt nĂ« internet me incizime tĂ« shqipes dhe çdo herĂ« qĂ« udhĂ«toj, qĂ« shkoj nĂ«pĂ«r fshatra tĂ« ndryshme, marr njĂ« mikrofon me vete, si gazetar siç jeni ju, dhe incizoj, kryesisht çobenjtĂ« sepse ato flasin njĂ« gjuhĂ« tĂ« pastĂ«r kudo qĂ« janĂ«. MĂ« interesojnĂ« shumĂ« ndryshimet gjuhĂ«sore midis vendeve dhe pĂ«r mua kjo Ă«shtĂ« pasuria mĂ« e madhe e gjuhĂ«s.
Ndërsa tani flitet për rishikimin e Kongresit Drejtshkrimor të 1972-shit, ju çfarë mendimi keni në këtë përplasje mendimesh?
Mendimi im është që nuk kam një mendim për këtë. Kjo është punë e shqiptarëve që të vendosin për gjuhën e tyre. Kuptoj që zhvillimi historik ka çuar që toskërishtja të sundonte pak më shumë në një kohë kur shumica ishin gegë dhe kjo krijon sot një problem por gjithsesi gjuha standarde ekziston dhe duhet për një komunikim të përbashkët por në fund është puna e shqiptarëve që të vendosin se si ta konkretizojnë këtë gjuhë.
Ama kur kërkuat një fjalor gegnisht-anglisht, i zemëruat shqiptarët!
Po, po. U habita shumĂ« nga kjo gjĂ« sepse e mendoja si diçka normale qĂ« tĂ« kishte njĂ« fjalor dhe nuk kishte. Kjo ndodhi nĂ« KosovĂ« qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« keq se ato janĂ« shumĂ« fanatikĂ« pĂ«r gjuhĂ«n letrare standarde nĂ« qarqet intelektuale. U thashĂ« âpo pse nuk ka njĂ« fjalor tĂ« gjuhĂ«s qĂ« flisni pĂ«rditĂ«?â dhe ata mĂ« thonin âjo, nuk ka, se ne flasim shqipâ. KĂ«shtu, unĂ« bĂ«ra njĂ« kĂ«rkesĂ« publike pak a shumĂ« dhe kishte reagime interesante pĂ«r mua.
Nga vendet e ndryshme ku keni incizuar gjuhën shqipe, ku mendoni se është ruajtur më mirë gjuha shqipe, ku flitet më pastër? Personalisht më kanë bërë përshtypje shqiptarët e Ukrainës të cilët flisnin një shqipe të përkryer.
Po, e kam dĂ«gjuar intervistĂ«n tuaj qĂ« keni bĂ«rĂ« nĂ« Karakurt tĂ« OdesĂ«s nĂ« UkrainĂ«. E kam dĂ«gjuar me shumĂ« vĂ«mendje dhe ishte shumĂ« e bukur. MĂ« pĂ«lqeu shumĂ« kur njĂ«ri tha âCari i RusisĂ« na dha baltĂ«â pra tokĂ«. PĂ«rsa i pĂ«rket pyetjes suaj, mua mĂ« intereson shqipja kudo Ă«shtĂ«. NĂ« veri habitem pĂ«r pasurinĂ« e gjuhĂ«s, pĂ«r dialektet e ndryshme, forma qĂ« dallohen shumĂ« nga standardja. Edhe Greqia Ă«shtĂ« shumĂ« interesante, arvanitasit e ShqipĂ«risĂ« sĂ« mesme flasin atje njĂ« gjuhĂ« shumĂ« tĂ« bukur e tĂ« vjetĂ«r, mĂ« duket se dialekti mĂ« i vjetĂ«r i shqipes Ă«shtĂ« nĂ« jug fare, atje nga Peloponezi, Evia, Andros por Ă«shtĂ« njĂ« gjuhĂ« qĂ« po vdes. Shumica e folĂ«sve mĂ« tĂ« mirĂ« janĂ« mbi moshĂ«n 80 vjeçare dhe ata flasin por nuk kanĂ« me kĂ« tĂ« flasin. Zbulova njĂ« grua nĂ« ishullin Andros, njĂ« plakĂ« qĂ« fliste shqip. NĂ« fillim ngecte sepse nuk kishte me kĂ« tĂ« fliste por kur filloi tĂ« fliste, e fliste shumĂ« mirĂ« e bukur shqipen. Por ishte e vetmuar sepse nuk kishte me kĂ« tĂ« fliste shqip.
Ăâlloj emocioni keni kur takoni njerĂ«z tĂ« tillĂ« qĂ« janĂ« diku dhe flasin njĂ« shqipe qĂ« po shuhet?
Bukur është por më trishton që kjo gjuhë po zhduket aty dhe nuk bëhet asgjë për ta ruajtur. Dhe jo vetëm aty, ka edhe zona të tjera ku shqipja dhe dialektet po zhduken.
ĂfarĂ« gjuhe Ă«shtĂ« kjo shqipja jonĂ« profesor?
Një gjuhë shumë e përzier. Ka elemente shumë të vjetra por ka shumë ndikim nga gjuhët e tjera. Ka shumë ndikim nga latinishtja, sllavishtja, turqishtja, pak nga greqishtja, pak nga italishtja. Pra, është një lëmsh. Për të punuar në fushën e gjuhësisë historike krahasimtare, shqipja është një tmerr sepse nuk zbulohen dot shtresat e ndryshme të shqipes pasi janë si një lëmsh. Shumë interesante.
Por kur fillon lëmshi dhe ti e kap fillin, është mirë besoj.
NĂ«se kapet.
Ju e keni kapur fillin e këtij lëmshit tonë?
Jo, fare. As në fushën e gjuhës e as në fushën e kulturës në përgjithësi. Prapë një lëmsh.
Si ishte të takoje Fishtën, profesor?
Tâju them tĂ« drejtĂ«n ishte njĂ« punĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«. Gjuha e tij Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pasi unĂ« nuk isha mĂ«suar me dialektin e tij dhe kur fillova gjeta shumĂ« vĂ«shtirĂ«si pasi çdo fjalĂ« mĂ« Ă«shtĂ« dashur ta kĂ«rkoj nĂ« fjalor por nĂ« fund, u habita, pasi doli njĂ« punĂ« shumĂ« e mirĂ«. Tani u bĂ«nĂ« 4-5 vjet qĂ« e kam pĂ«rkthyer dhe kur e lexoj edhe sot LahutĂ«n e MalcisĂ« nĂ« anglisht mĂ« pĂ«lqen shumĂ«. e di qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rkthim me cilĂ«si tĂ« lartĂ«.
Ju ndodh ndonjëherë të dëgjoni një njeri që reciton Fishtën dhe ndiheni mirë për punën e madhe që keni bërë për një vepër të madhe?
Po, po, dhe jam shumĂ« krenar pĂ«r pĂ«rkthimin qĂ« kam bĂ«rĂ« me FishtĂ«n. MĂ« duket se nga tĂ« gjithĂ« librat Ă«shtĂ« njĂ« nga librat mĂ« themelor tĂ« tĂ« gjitha botimeve tĂ« mia. Ishte njĂ« mundim, tâju them tĂ« drejtĂ«n, pasi mĂ« Ă«shtĂ« dashur njĂ« vit e gjysĂ«m pĂ«r tĂ« pĂ«rkthyer 17 mijĂ« vargje dhe kam luftuar me çdo varg.
Do tâi rekomandonit shqiptarĂ«ve qĂ« ende nuk e kanĂ« lexuar pse duhet ta lexojnĂ« FishtĂ«n?
Për mua është një vepër shumë interesante, nëse e kuptojnë gjuhën. Tani nuk e di, ndoshta të rinjtë që nuk e dinë gegnishten do e kenë të vështirë për ta kuptuar, është njësoj si tek ne kur lexojnë Shekspirin dhe nxënësit e kanë të vështirë pasi nuk e kuptojnë gjuhën, por prapë them se duhet ta lexojnë. Ndoshta mund të lexojnë edhe përkthimin tim në anglisht. (qesh)
MegjithatĂ« Lahuta e Fishtes erdhi vonĂ« nĂ« letĂ«rsinĂ« tonĂ«âŠ
Tâju tregoj diçka. Kur udhĂ«toja me avion, nĂ« fillim tĂ« viteve â90, nĂ« atĂ« kohĂ«, normalisht nuk kishte shumĂ« udhĂ«tarĂ« qĂ« lĂ«viznin drejt ShqipĂ«risĂ« dhe dikush prapa meje tha âA ka ndonjĂ« ndryshim orari?â dhe njĂ« person tjetĂ«r prapa tij tha âPo, po, 150 vjet prapaâ.
Ky është ndryshimi i orarit të këtij vendi i cili gjërat i ka bërë me vonesë përfshirë edhe Lahutën e Malcisë, përfshirë edhe Pavarësimin, përfshirë edhe komunizmin, përfshirë edhe rrëzimin e tij, edhe tranzicionin.
Dhe hyrjen e Evropë.
Po vonon ende apo jo?
Po, po, por Ă«shtĂ« diçka qĂ« bĂ«het. UnĂ« kam pĂ«rshtypje se shqiptarĂ«t janĂ« tĂ« ngadalshĂ«m nga njĂ«ra anĂ«, por janĂ« shumĂ« tĂ« shpejtĂ« nĂ« anĂ«n tjetĂ«r. Kam qeshur njĂ« herĂ« kur dikush mĂ« tha âNe jemi mĂ« tĂ« shpejtĂ« se bullgarĂ«t. BullgarĂ«t janĂ« tĂ« ngadalshĂ«m ndĂ«rsa ne ShqipĂ«rinĂ« e ndĂ«rtojmĂ« 5 herĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« bullgarĂ«t e ndĂ«rtojnĂ« njĂ« herĂ« BullgarinĂ«, por Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« edhe qĂ« e rrĂ«zojmĂ« 5 herĂ« mĂ« shpejtĂ«â.
Po shqipja e Migjenit, si ishte profesor?
GjuhĂ« e bukur dhe nuk ishte kaq e vĂ«shtirĂ« sa Fishta pĂ«r tâu pĂ«rkthyer. Kisha fat qĂ« ekzistonin edhe pĂ«rkthime tĂ« tjera me tĂ« cilat mund tĂ« bĂ«ja krahasime. Migjeni Ă«shtĂ« njĂ« poet qĂ« mĂ« ka tronditur. Kur kemi parasysh traditat e letĂ«rsisĂ« sĂ« rilindjes me njĂ« frymĂ«zim kombĂ«tar, atdhetar, fjalĂ« herĂ« bajate tĂ« lavdĂ«rimeve kombĂ«tare, Migjeni vjen dhe tregon realitetin e vendit. Ai tregon vuajtjen, varfĂ«rinĂ«, urinĂ«, keqtrajtimin e njerĂ«zve, pra realitetin e kĂ«tij vendi dhe ky vend Ă«shtĂ« njĂ« vend me vuajtje.
E keni vënë re që është jo aq i lexuar Migjeni në Shqipëri?
Po, ka mundësi. Unë nuk e di me siguri por kam përshtypjen që Migjeni ka qenë lavdëruar në kohën e diktaturës komuniste si poet qe kritikonte kohen para çlirimit të Shqipërisë. Ndërsa tani, pas rënies së komunizmit, mbase njerëzit e identifikojnë Migjenin me atë periudhë që është gabim sepse kritika e Migjenit ishte po kaq i vlefshëm për periudhën komuniste.
Po shqipja e Ismail Kadaresë si është profesor?
Kjo pĂ«r mua Ă«shtĂ« shqipja mĂ« e bukur. UnĂ« kĂ«naqem kur lexoj KadarenĂ« thjesht nga pikĂ«pamja e gjuhĂ«s, tĂ« lexoj se si i ndĂ«rton fjalitĂ«, fjalĂ«t qĂ« pĂ«rdor. ĂshtĂ« i veçantĂ« dhe qĂ« ka ndikuar shumĂ« nĂ« ecurinĂ« e gjuhĂ«s sĂ« shkruar.
Ju ka ndodhur më pas të ndeshni një shqipe dhe të thoni është kaq e bukur sa shqipja e Kadaresë?
Po kam dëgjuar, por besoj se ai është kryesor në çuarjen e shqipes përpara.
Do duhet të kënaqemi, pra, të krenohemi, të gëzohemi në këto 100 vjet komb që kemi Kadarenë. Sepse kjo bëhet herë pas here, kur bëhesh 100 vjeç shikohesh në pasqyrë dhe shikon çfarë ke prodhuar gjatë këtyre viteve.
Atëherë po ju pyes unë juve si shqiptare, çfarë shikoni pas 100 viteve?
ShumĂ« lavdi, shumĂ« marrĂ«zi, pak nga tĂ« gjitha por e mira Ă«shtĂ« qĂ« ndonjĂ«herĂ« tĂ« shohĂ«sh edhe gjĂ«rat e mira dhe Kadareja, Migjeni, Fishta hyjnĂ« tek ata. Prandaj edhe Ă«shtĂ« fantastike puna juaj profesor sepse i keni bĂ«rĂ« qĂ« tâia tregojmĂ« botĂ«s, tĂ« ndajmĂ« me tĂ« tjerĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ«n qĂ« kemi.
Po, ashtu siç thashë në fillim, puna ime nuk është për të bërë diçka të mirëfilltë, puna ime është për të transmetuar gjërat që ekzistojnë këtu në Shqipëri, botës.
Doja tâju pyesja diçka, si e bĂ«ni pĂ«rzgjedhjen e librave, merrni autorĂ« qĂ« pĂ«lqeni apo autorĂ« qĂ« jeni tĂ« detyruar?
Jo, jo, nuk kam asnjë detyrim dhe as interes financiar. Unë në fakt, nuk përkthej shumë letërsi, kohët e fundit jam marrë më shumë me historinë shqiptare por kam rreth 10 vjet që nuk përkthej më. Përpara kam përkthyer poezi, pak prozë por jo tani.
I pĂ«rmendim pak autorĂ«t qĂ« keni pĂ«rkthyer? Shoh qĂ« keni pĂ«rkthyer realisht poetĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« shqiptarĂ«. NdĂ«rsa pĂ«rgatitesha pĂ«r intervistĂ«n lexova qĂ« kishit pĂ«rkthyer disa vargje tĂ« Eqerem BashĂ«s qĂ« thonin âshqiptar jam, vij nga vendi i urrejtjes, tĂ« kuptohem, nuk insistoj nĂ« dashuriâ dhe kĂ«to vargje shoqĂ«ronin pyetjen a duhet pĂ«rkthyer letĂ«rsia shqipe?Â
Jo në fakt, nuk është pyetje që duhet bërë pasi letërsia shqipe ekziston, duhet të njihet, jo tërësisht pasi është mirë të mos dihen të gjitha por ka libra me vlerë që janë si prezantues të këtij vendi, pra vepra me të cilat ky vend mund të krenohet, kuptohet nëse dalin me sukses.
Ju ndĂ«rpreva ndĂ«rsa po tregonit pĂ«r poetĂ«t qĂ« keni sjellĂ« nĂ« anglisht, mund tâi tregojmĂ« pĂ«r publikun?
Kam përkthyer shumë poetë, mbase 50 apo 80, vepra që i kam bashkuar në një antologji të poezisë shqiptare që doli në anglisht para 2-3 viteve në Amerikë. Besoj që antologjia doli shumë mirë, kur i rilexoj, më pëlqejnë poezitë. Nuk mund të them që çdo poet është i madh, por çdo poet kam 1 ose 2 poezi të mira. Në letërsi ka poetë që mund të përkthehen dhe poetë që nuk mund të përkthehen.
Kush është një poet që përkthehet?
Një poet që përkthehet është një poet tregimtar, që tregon, pra narrativ. Ndërsa një poet që varet vetëm nga gjuha, nga bukuria e gjuhës, nga tingëllimi i gjuhës, kuptohet që nuk mund të përkthehet.
Ju do veçonit një poet shqiptar që ju vetë e lexoni jo vetëm për ta përkthyer por edhe për kënaqësi, që ju kënaq, që ju pëlqen?
Ka shumë, por jo një poet i caktuar. Për shembull më pëlqen Lasgush Poradeci.
Lasgushi na pëlqen të gjithëve. Ju besoj e keni përkthyer atë apo jo?
Po, por Ă«shtĂ« shumĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu pĂ«rkthyer, nuk Ă«shtĂ« kollaj. Kam pĂ«rkthyer pak nga veprat e tij. Jam pĂ«rpjekur tĂ« pĂ«rkthej disa por nuk mĂ« dolĂ«n mirĂ« dhe kĂ«shtu i lashĂ«.
Cilat poezi i keni përkthyer Lasgushit?
Dimri, Mëngjesi është një poezi tjetër, një poezi për Shën Naumin. Kam përkthyes disa që më kanë prekur por përkthimi varet shumë nga gjuha dhe Lasgushi është i lidhur shumë me gjuhën dhe për këtë nuk përkthehet kollaj. Kurse Migjeni është krejt tjetër, ai është narrativ, ai të tregon diçka, ai ka një histori, çdo poezi e tij është një tregim.
Po prozën shqiptare, e keni përkthyer? Keni marrë tregime të shkurtra apo pjesë të mira të autorëve? Si e keni sjellë prozën shqiptare në anglisht?
ĂshtĂ« diçka e rastĂ«sishme, unĂ« kam bĂ«rĂ« mĂ« pak prozĂ« shqiptare, nuk kam pĂ«rkthyer shumĂ«, ndoshta kam pĂ«rkthyer dy romane por jo shumĂ« pasi Ă«shtĂ« njĂ« mundim. NĂ«se njĂ« autor ka nevojĂ« pĂ«r njĂ« vit pĂ«r tĂ« shkruar njĂ« libĂ«r, pĂ«rkthyesi ka nevojĂ« pĂ«r njĂ« vit pĂ«r ta pĂ«rkthyer dhe unĂ« nuk kam njĂ« vit pĂ«r tĂ« pĂ«rkthyer njĂ« vepĂ«r qĂ« mbase as nuk shitet jashtĂ«. Tregu anglisht-folĂ«s nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i interesuar pĂ«r letĂ«rsitĂ« e vendeve tĂ« vogla apo letĂ«rsinĂ« nĂ« pĂ«rkthim, nuk ka shumĂ« treg pĂ«r kĂ«tĂ« pĂ«r fat tĂ« keq.
ĂĂ«shtja e tregut Ă«shtĂ« nĂ« fakt njĂ« pyetje qĂ« do doja tĂ« bĂ«ja. Kadareja pĂ«r shembull e ka carĂ« tregun. ĂfarĂ« ndodh me tĂ« tjerĂ«t, pse nuk munden, pse nuk ia dalin, kush e ka fajin gjuha, vendi i vogĂ«l apo mungesa e interesit?
Së pari është mungesë përkthyesish, nuk ka shumë përkthyes të letërsisë shqipe ose ka shumë pak. Kjo është pengesa e parë. Pengesa e dytë, unë e di për tregun anglisht-folës, nuk ka shumë interes. Anglishtja është kaq e madhe dhe ka shkrimtarë nga e gjithë bota, nga Anglia, Australia.
Por ka vende tĂ« tjera tĂ« vogla qĂ« ia kanĂ« dalĂ«, janĂ« future nĂ« tregun e huaj, janĂ« bĂ«rĂ« bestseller-a papritur. ĂfarĂ« i mungon ShqipĂ«risĂ« qĂ« nuk po çan?
Përkthyes letrarë pasi nuk ka.
Pra nëse do kishim përkthyes letrarë ato do gjenin botues?
Besoj se po, nĂ«se libri Ă«shtĂ« i mirĂ«, nĂ«se Ă«shtĂ« interesant, nĂ«se pĂ«rkthimi Ă«shtĂ« i mirĂ«, nuk ka arsye pse tĂ« mos ketĂ« sukses. Por kĂ«tu nuk ka pasur kurrĂ« njĂ« traditĂ« pĂ«r pĂ«rkthim tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. PĂ«r shembull, vendet e tjera tĂ« lindjes qĂ« ishin nĂ« bllokun komunist, gjithmonĂ« kishin institucionet e tyre, thĂ«rrisnin pĂ«rkthyesit jashtĂ« nga Amerika, Franca, Ăekia apo Polonia, i shkollonin nĂ« gjuhĂ«n e tyre, i ndihmonin, i inkurajonin qĂ« tĂ« pĂ«rkthenin veprat e tyre por kĂ«tu nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« me shqipen. ShqipĂ«ria nuk ka thirrur kurrĂ« pĂ«rkthyes tĂ« mundshĂ«m tĂ« huaj qĂ« tĂ« vinin Ă« ShqipĂ«ri e tĂ« mĂ«sonin tĂ« pĂ«rkthenin gjuhĂ«n. Dhe kjo ka patur pasojĂ« qĂ« sot nuk ka pĂ«rkthyes.
Pra nëse kemi ndër mend të na hapet një derë do të na duhet një urë, por nuk e ngritëm do mbetemi këtu.
Po, por duhet shumë kohë për të shkolluar një brez përkthyesish që mund të bëjnë këtë punë.
Ndërkohë, ju mbani marrëdhënie me shtetin shqiptar apo gjithçka e bëni në mënyrë personale, individuale dhe prej pasionit?
Punoj në mënyrë individuale.
Pra nuk ndihmoheni nga institucionet tona, nga Akademia jonë, nuk keni financime? Nuk keni medalje, mirënjohje.
Jo, asnjëra prej këtyre. Jam krejtësisht i pavarur.
E keni pyetur ndonjëherë veten pse e bëni?
Unë e bëj për qejfin tim, për interesin tim.
Ăâqejf tĂ« madh ju jep kjo shqipja jonĂ« e pĂ«rbashkĂ«t?
Cxdo njeri ka interesa të vecxantë, njëri luan golf, tjetri mbledh pulla postare, një tjetër është sportist, njëri merret me letërsi kineze. Ndërsa unë përfundova këtu me shqiptarët.
Mua mĂ« pĂ«lqeu shumĂ« njĂ« shprehje e juaja qĂ« do doja ta ndaja, kur dikush ju pyeti âa mund tĂ« ishit ju njĂ« shqiptar dhe nĂ«se po, çfarĂ« lloj shqiptari do ishitâ. Dhe ju u pĂ«rgjigjĂ«t âunĂ« do tĂ« jetoja me shumĂ« frustracion po tĂ« isha shqiptar, unĂ« ndoshta do tĂ« çmendesha. Nuk kam pĂ«rshtypjen se do tĂ« mund tĂ« jetoja nĂ« botĂ«n shqiptare, jam njĂ« njeri pakĂ«z i brishtĂ« dhe duhet tĂ« kesh shumĂ« forcĂ« pĂ«r tĂ« jetuar si shqiptar me shqiptarĂ«tâ.
Po, kjo Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«. UnĂ« nuk mund tĂ« jetoj kĂ«tu. ĂshtĂ« njĂ« vend pak i egĂ«r pĂ«r mua, marrĂ«dhĂ«niet midis njerĂ«zve janĂ« pak tĂ« egĂ«r. E di qĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« fasadĂ« se brenda e kanĂ« shpirtin e mirĂ«, por kanĂ« njĂ« egĂ«rsi nĂ« marrĂ«dhĂ«niet njerĂ«zore. Ju dini tĂ« mbroheni kĂ«tu, ndĂ«rsa unĂ« kĂ«tu jam si lepur, nuk di tĂ« mbrohem. UnĂ« vij kĂ«tu me shumĂ« kĂ«naqĂ«si, por nuk besoj se mund ta pĂ«rballoj tĂ« vij tĂ« jetoj pĂ«rgjithmonĂ« kĂ«tu. Ka shumĂ« frustracion tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. Jeta Ă«shtĂ« shumĂ« e shkurtĂ«r e unĂ« nuk kam kohĂ« te pĂ«rplasem nĂ« pengesa, vetĂ«m pĂ«r tĂ« arritur diçka, kur nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r e arrij menjĂ«herĂ« dhe pastaj jetoj jetĂ«n time. E di qĂ« ju kaloni shumĂ« kohĂ« nĂ« ditĂ«n tuaj me pengesat qĂ« ju dalin pĂ«rpara dhe kjo ha shumĂ« kohĂ«. PĂ«r shembull, po tĂ« jetoja kĂ«tu do tĂ« kaloja sigurisht gjithĂ« ditĂ«n duke pirĂ« kafe sepse do tĂ« mĂ« lajmĂ«ronin njerĂ«zit hajde tĂ« pimĂ« kafe dhe nga njĂ« kafe gjysĂ«m ore, ajo do tĂ« shkonte njĂ« orĂ«, dy orĂ«, tre orĂ«, katĂ«r orĂ« dhe gjithĂ« dita do tĂ« shkonte nĂ« kafe. Kurse unĂ« jetoj njĂ« jetĂ« pak tĂ« veçuar dhe nuk kam shumĂ« shoqĂ«ri. Kjo Ă«shtĂ« preference ime, unĂ« jetoj me librat e mi, me idetĂ«, projektet e mia dhe kĂ«naqem me to.
Pastaj po të jetonit këtu do të merreshit shumë me politikë. Do duhej patjetër të ishit me njërën palë ose tjetrën përndryshe do të ishte shumë e vështirë të jetonit si asnjanës apo i paanshëm.
Dhe jeta politike është diçka që ndryshon shumë, duhet shumë kujdes me konjukturat. Kështu që unë nuk merrem fare me politikë.
Po letĂ«rsia i ka kĂ«to problemet e pĂ«rditshme? PĂ«r shembull, letĂ«rsia e pas â90-Ă«s, a Ă«shtĂ« njĂ« letĂ«rsi qĂ« nuk e ka forcĂ«n e dramacitetit tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme? ĂshtĂ« njĂ« art nĂ«n nivelin e jetĂ«s, njĂ« art qĂ« nuk e tregon dot jetĂ«n.
Ka mundĂ«si, nuk e them dot. ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« ta thuash.
Ose tĂ« pyes ndryshe, juve vetĂ«, letĂ«rsinĂ« qĂ« lexoni pas â90-Ă«s, ju pĂ«lqen?
Ka shumë gjëra që nuk më pëlqejnë. Herë pas here gjej gjëra interesante, por ka një morà librash, them që tregu është mbushur me libra dhe nuk di kush i lexon gjithë këto libra. Kam përshtypjen që ka më shumë autorë sesa lexues. Ka shumë njerëz që duan të shkruajnë, të shprehen por ka shumë pak që dëgjojnë. Mbase është jeta e sotshme shqiptare ku njerëzit më shumë shprehen dhe askush nuk dëgjon.
Në botën e sotme është problem shurdhëria, ka ikur koha kur vetëm verbëria ishte problem.
Po, kështu është.
Edhe diçka profesor, në Kosovë për shembull, diçka që bën përshtypje. Ju keni përkthyer në Gjyqin e Hagës dhe keni treguar se si stresi i përkthimit ju bëri të kalonit ndjeshmërinë e aq shumë gjaku, vdekjeje, vrasje, përdhunimi për të cilat u fol në atë gjyq. Ku janë këto në letërsinë kosovare, i shikoni ju?
Në fakt jo, nuk besoj se ka dalë një vepër e madhe për dramën që ka kaluar Kosova. Mbase duhet kohë, mbase është ende herët, mbase njerëzit janë ende të traumatizuar. Do të vijë edhe ajo kohë. Për mua ishte sigurisht një traumë kur punoja në Hagë si interpret simultan në gjyqin e Millosheviçit, ishte një punë me shumë stres sepse nuk mund të bënim gabime. Gjuha ime transmetohej dhe normalisht njerëzit bëjnë gabime por aty nuk duhej të bënim gabime. Por edhe përmbajtja ishte me shumë stres, gjithë vuajtjet e tyre dhe unë nuk isha mësuar me këto gjëra.
Mendoni se pas asaj lufte njerëzit e njohin Kosovën më shumë?
GjatĂ« luftĂ«s ka qenĂ«, po ka qenĂ«. UnĂ« hartova njĂ« antologji tĂ« KosovĂ«s nĂ« vitin â87 apo â90 por nuk gjeta botues, nuk u interesua asnjĂ« botues pĂ«r temĂ«n e KosovĂ«s pasi ishte krejt e panjohur. Nuk kishte asgjĂ« nĂ« treg pĂ«r KosovĂ«n dhe libri im ishte libri i parĂ« i madh pĂ«r KosovĂ«n, ishte si njĂ« libĂ«r leximi tĂ« autorĂ«ve tĂ« ndryshĂ«m. Nuk ishte letĂ«rsi, ishte mĂ« tepĂ«r politike dhe historike. Pastaj nĂ« vitet â90 gjatĂ« luftĂ«s u botuan qindra e qindra libra nĂ« KosovĂ«. Tani prapĂ« Kosova Ă«shtĂ« pak e harruar.
Po Shqipëria?
Shqipëria nuk është kaq e harruar sa Kosova, por prapë është vend i vogël, vend i panjohur dhe nuk ka shumë kërkesa nga botuesit.
Ju i kërkoni vetë botuesit?
Po, por është shumë e vështirë.
Sa libra keni që presin botues, libra të përkthyer?
Kam disa libra qĂ« janĂ« gati por qĂ« nuk ka botues ose fonde pĂ«r tâi botuar. Kam njĂ« libĂ«r leksiku tĂ« madh qĂ« quhet Fjalori Biografik i HistorisĂ« Shqiptare qĂ« Ă«shtĂ« si njĂ« enciklopedi e historisĂ« shqiptare qĂ« ka 750 figura historike, njĂ« libĂ«r i madh ky. NjĂ« libĂ«r tjetĂ«r po bĂ«j pĂ«r ĂamĂ«rinĂ« me dokumente historike qĂ« do tĂ« botohet nĂ« LondĂ«r. SĂ« shpejti, do tĂ« botoj veprat e Edith Durhamit, tĂ« gjithĂ« artikujt e saj do tâi mbledh nĂ« njĂ« libĂ«r tĂ« veçantĂ«. Kam njĂ« libĂ«r tjetĂ«r pĂ«r LuftĂ«n Ballkanike 1913 nĂ« Maqedoni me dokumente historike jo vetĂ«m tĂ« shqiptarĂ«ve por edhe tĂ« sllavĂ«ve. NjĂ« tjetĂ«r vepĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme dhe interesante ka qenĂ« Operacioni i Agjencive tĂ« Zbulimit Amerikan dhe Anglez nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 1947-1948, nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« rrĂ«zuar komunizmin. AgjentĂ«t anglezĂ« dhe amerikanĂ« stĂ«rvitĂ«n njĂ« grup shqiptarĂ«sh pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« ShqipĂ«ri por tĂ« gjitha pĂ«rpjekjet dĂ«shtuan pĂ«r shkak tĂ« zbulimit tĂ« spiunit anglez Kim Filbi. UnĂ« kam gjetur disa materiale, intervista qĂ« janĂ« zhvilluar nĂ« atĂ« kohĂ« me njerĂ«zit qĂ« kishin lidhje me operacionin. TĂ« gjitha kĂ«to do tâi bashkoj nĂ« njĂ« libĂ«r. Por duhen fonde, duhen para.
Duke folur pĂ«r albanologjinĂ« si njĂ« dritare tĂ« mbyllur tashmĂ«, pyetjes si i bĂ«het pĂ«r ta hapur, me çfarĂ« mund ta hapĂ«sh, ju i pĂ«rgjigjeni me diçka qĂ« Ă«shtĂ« Ă« thjeshtĂ« dhe e lashtĂ« sa vetĂ« bota: âme paraâ.
Po, e vërtetë, duhet një financim. Vendet e tjera të Evropës bëjnë diçka, japin fonde për të mbështetur kulturën, letërsinë e tyre. Për shembull për përkthimin ka fonde, pothuajse për të gjitha vendet e Evropës përveç Shqipërisë. Të gjitha janë fonde shtetërore që mbështesin promovimin e kulturës së vet. Mbase ka fonde, por unë nuk kam dëgjuar të ketë.
ĂfarĂ« ndryshimi ka midis albanologjisĂ« sĂ« asaj kohe, instituteve tĂ« asaj kohe, me ato tĂ« sotshmet? ĂfarĂ« ju kujtohet kur hynit nĂ« njĂ« institut shkencor nĂ« kohĂ«n e HoxhĂ«s dhe tani nĂ« kohĂ«n e BerishĂ«s?
NĂ« kohĂ«n e HoxhĂ«s kishte tĂ« paktĂ«n njĂ« fasadĂ« e njĂ« shkence tĂ« themeluar tĂ« vĂ«rtetĂ«. Tani nuk e di a ishte e vĂ«rtetĂ« por kishte institucione serioze, kishte njerĂ«z qĂ« punonin seriozisht nĂ« lĂ«ndĂ«n e albanologjisĂ«. ĂfarĂ« kanĂ« arritur realisht Ă«shtĂ« tjetĂ«r gjĂ« por kishte fonde shtetĂ«rore sepse sistemi ishte shtetĂ«ror. Tani me kapitalizmin e egĂ«r qĂ« keni nuk ka shumĂ« fonde pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur kulturĂ«n, albanologjinĂ«. ShkencĂ«tarĂ«t nuk mbĂ«shteten.
Po në Kosovë?
E njëjta gjë pak a shumë. Atje ka Institucion të Albanologjisë, por nuk është në gjendje shumë të mirë. Ka shkencëtarë të mirë që mundohen por prapë më duket se u mungojnë fondet.
Ju e keni përkthyer profesor Qosen?
Po, patjetër. Një pjesë të librit të tij për çështjen shqiptare.
Si është biblioteka juaj profesor?
ShumĂ« e madhe. KohĂ«t e fundit kam ndĂ«rruar shtĂ«pi dhe e kisha problem bibliotekĂ«n time, kam mbledhur shumĂ« libra nĂ« vitet â80-â90. Ădo herĂ« qĂ« vija nĂ« ShqipĂ«ri merrja me vete njĂ« çantĂ« tĂ« madhe me vete. Edhe nĂ« KosovĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. KĂ«shtu qĂ« kam njĂ« bibliotekĂ« tĂ« madhe edhe pĂ«r letĂ«rsinĂ« shqiptare por edhe pĂ«r albanologjinĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. UnĂ« nuk e di sa libra janĂ« por di, nga transportimi i bibliotekĂ«s tek shtĂ«pia e re, qĂ« pesha e tyre Ă«shtĂ« 2 ton e gjysmĂ«. ĂshtĂ« pesha e nĂ« elefanti.
Shqipja jonë peshon sa një elefant në bibliotekën tuaj?
Dhe sinqerisht nuk kam mĂ« vend pĂ«r libra, nuk i flak dot dhe nuk di tani çâtĂ« bĂ«j me kĂ«to libra. MĂ« tmerrojnĂ« librat kur futem nĂ« bibliotekĂ«n time dhe mbase bĂ«ra gabim qĂ« i mblodha tĂ« gjitha kĂ«to.
Sa vjen e merrni më pak libra nga Shqipëria tani?
Po, tani jam shumë përzgjedhës, jam shumë i kujdesshëm. Një bibliotekë e madhe është një përgjegjësi e madhe.
Me treguat që librin e Helena Kadarese, e morët. E lexuat në shqip apo frëngjisht?
Kujtimet e saj i kam lexuar në frëngjisht kur doli në Paris, ishte një libër shumë i bukur. Më duket se do ketë shumë sukses në tregun francez. Nuk e di si është pritur në Shqipëri.
ĂshtĂ« pritur shumĂ«, shumĂ« mirĂ«.
E meriton, për mua ishte një libër shumë interesant.
A është problem në jetën e këtyre 20 viteve mungesa e të vërtetës, ose fakti i të qenit shumë hipokrit të njerëzve të cilët nuk flasin, nuk e tregojnë atë që duhet të thonë. A është ky problem edhe për letërsinë?
Po, besoj se letërsia është një pasqyrë e realitetit të vendit. Duke qenë se njerëzit kanë pak frikë nga njeri-tjetri, keqpërdoren kollaj nga njeri-tjetri, janë më të rezervuar këtu në Shqipëri se në vendet e tjera. Në vendet e tjera njerëzit janë më të hapur, më direkt, kështu çdo njeri mendohet mirë para se të flasë, duke menduar se çfarë do të bëjë tjetri me këtë informacion, si do ta keqpërdorë, janë të kujdesshëm. Edhe në letërsi mund të jetë e njëjta gjë, njerëzit nuk janë kaq të sinqertë dhe një letërsi e mirë duhet të jetë e sinqertë. Mbase kjo është që e pengon letërsinë dhe marrëdhëniet njerëzore, mungesa e sinqeritetit. Nëse dikush është i sinqertë, shahet nga të gjithë. Nëse dikush arrin diçka të madhe, shahet.
Por këtë vit ne bëhemi 100 vjeç, vitin tjetër hyjmë në 100 vjetorin tjetër. ju na njihni mirë tashmë, flisni shqipen si ne, e doni këtë gjuhë, e studioni, e vëzhgoni. Ka diçka që do donit të ndryshonte kur të hyjmë në 100 vjetorin tjetër, diçka që vjen si urim, si kritikë, si mesazh?
PĂ«r tĂ« ndryshuar ka mijĂ«ra gjĂ«ra nĂ« kĂ«tĂ« vend, pothuajse çdo gjĂ«. UnĂ« them se ShqipĂ«ria 100 vjet Ă«shtĂ« njĂ« kohĂ« e gjatĂ« dhe me thĂ«nĂ« tĂ« drejtĂ«n habi si ky vend ka mbijetuar si shtet. Ishte njĂ« shtet kaq i brishtĂ«Â jo vetĂ«m nĂ« fillim, nĂ« kohĂ«n e Ismail Qemalit, erdhi Lufta e parĂ«, u rrĂ«zua shteti, u rikrijua prapĂ« mĂ« Kongresin e Lushnjes, erdhi diktatura e Ahmet Zogut. Nuk ishte njĂ« shtet normal. U bĂ« ngadalĂ«- ngadalĂ« njĂ« shtet nĂ« vitet â30. Pastaj erdhĂ«n italianĂ«t, u rrĂ«zua. Pastaj erdhĂ«n komunistĂ«t. Erdhi pastaj demokracia, por me njĂ« kaos politik e njĂ« egĂ«rsi qĂ« e pengonte zhvillimin dhe ShqipĂ«ria zhvillohet shumĂ« me hap tĂ« ngadalshĂ«m por gjithsesi zhvillohet dhe besoj do vazhdojĂ« tĂ« zhvillohet. Por gjithsesi habitem si ka mbijetuar si shtet.
Ka gjĂ«ra qĂ« do na ndihmonin tâia themi vetes tani qĂ« jemi 100 vjeç pĂ«r tâu bĂ«rĂ« mĂ« shpejt qytetarĂ« tĂ« EvropĂ«s.
Do doja të thoja diçka. Përpara se të bëheni qytetarë të Evropës do të doja që shqiptarët të bëhen shqiptarë në kuptimin kulturor, të jenë përfshirës, jo të ndarë. Konkretisht flas për ndarjen midis Shqipërisë dhe Kosovës që shihen si dy popuj, si dy shtete, si dy identitete. Mirë do ishte që njerëzit të komunikonin më shumë me njeri-tjetrin.
Kërkon kohë, për fat të keq, që ky bashkim të bëhet. Mbase nuk ka nevojë për një bashkim politik por sigurisht që ka nevojë për një bashkim kulturor. Dhe me këtë bashkim kulturor me 6 milionë shqiptarë apo më shumë, shqiptarët mund të bëhen qytetarë të Evropës.
Pra vetëm bashkimi kulturor, komunikimi, krijimi i urave me shqiptarët e Preshevës, me shqiptarët e Maqedonisë, me shqiptarët e Greqisë, me arbëreshët do të mund të na bënte qytetarë dhe mund të na jepte ato që na mungojnë.
Një komunitet gjuhësor i madh gjithmonë ka përparësi dhe komuniteti shqiptar gjuhësor nuk është kaq i vogël. Po të shohim Shqipëria është vetëm 3 milionë, Kosova vend i vogël, shqiptarët e Greqisë nuk e di sa janë, mbase gjysmë milioni, por po të bashkohen si komunitet gjuhësor në tërësi është një komunitet i madh.
Ky është një nga urimet më të mira që mund të vij kur bën bilancin e 100 viteve.
Unë shpresoj, unë dua që Shqipëria të bëhet pjesë e Evropës si gjithë shtetet e tjera, jo vetëm të hyjë në BE, kjo është një mundësi, por të marrë pjesë në Evropë si gjithë shtetet e tjera. Dhe Shqipëria është prapa, realisht është prapa në çdo drejtim. Ka shumë për të bërë por besoj që do të bëhet dhe gjatë jetës sonë do të shohim një Shqipëri, them një Shqipëri normale.
E mbyllim këtë bisede me urimin për një Shqipëri normale!
17:33 
Kryeministri Berisha është takuar gjatë ditës së sotme me presidentin e Azerbajxhanit, Ilham Aliev, me të cilin ka nënshkruar edhe disa marrëveshje. Siç thuhet në një komunikatë të Kryeministrisë, gjatë takimit të tyre, Berisha dhe Aliev janë shprehur se Shqipëria dhe Azerbajxhani ecin në të njëtën rrugë drejt demokratizimit dhe zhvillimit.
.jpg)
Foreign PolicyÂ
Po bëhet traditë evropiane dimërore.
Në vitin 2006, 2009 dhe sërish tash në vitin 2012, kur temperaturat kanë rënë, Rusia ndërprenë furnizimin me gaz.
Por, ndërsa ky spektakël, mjerisht është familjar, përgjigja e Evropës vazhdon të pengohet nga ndasitë e brendshme, kompanitë evropiane të gazit miqësore me Moskën dhe ... 
